Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан рухани құндылықтары, салт-дәстүрі мен ұлттық киімдері – ұлт болмысының айқын көрінісі, халықтың тарихи жады мен мәдениетінің баға жетпес байлығы. Әрбір ою-өрнекте, әрбір киім үлгісінде, әрбір дәстүр мен жөн-жоралғыда ата-бабамыздың өмір салты, дүниетанымы, эстетикалық талғамы мен ұрпаққа қалдырған өнегесі жатыр. Ұлттық мұраны сақтау, оны жаңғырту және жас ұрпақтың бойына сіңіру – бүгінгі қоғамның маңызды міндеттерінің бірі. Қазақ халқы ежелден рухани байлықты, үлкенге құрмет көрсетуді, кішіге ізет білдіруді, отбасылық құндылықтарды, бірлік пен татулықты жоғары бағалаған. Халықтың тұрмыс-тіршілігімен біте қайнасқан салт-дәстүрлер ұлттың адамгершілік қағидаларын қалыптастырып, қоғамдық қарым-қатынастың берік негізіне айналды. Шілдехана, бесікке салу, тұсаукесер, сүндет той, беташар, бата беру секілді дәстүрлердің әрқайсысы терең тәрбиелік мәнге ие. Олар адамның өміріндегі маңызды кезеңдерді атап өтумен қатар, жақсылыққа ұмтылу, үлкенді сыйлау, отбасының қадірін білу және елдің ынтымағын сақтау сияқты қасиеттерді дәріптейді. Ұлттық салт-дәстүр – өткеннің ғана еншісінде қалған мұра емес. Ол – бүгінгі өмірмен сабақтасып, келешек ұрпаққа бағыт-бағдар беретін рухани тірек. Заманауи қоғамда технология мен ақпараттық кеңістік қаншалықты дамыса да, халықтың өз тамырынан ажырамауы, ұлттық болмысын сақтауы ерекше маңызға ие. Өйткені ұлттық құндылықтар адамға өзінің кім екенін, қайдан шыққанын, қандай тарихи және мәдени ортаға тиесілі екенін танытады. Өзінің өткенін таныған ұрпақ болашаққа нық қадам басып, туған жері мен елінің қадірін терең түсінеді. Осы орайда ұлттық киімдердің орны ерекше. Қазақтың дәстүрлі киімдері – халықтың материалдық мәдениетінің маңызды бөлігі ғана емес, ұлттық дүниетанымын, тұрмыс-тіршілігін, әлеуметтік ерекшеліктері мен көркемдік талғамын танытатын мәдени мұра. Ұлттық киімге қарап халқымыздың табиғатпен үйлесімді өмір сүргенін, киімнің ыңғайлылығы мен әсемдігіне қатар мән бергенін аңғаруға болады. Әрбір киім үлгісі климаттық жағдайға, күнделікті тұрмысқа, адамның жасына, қоғамдық орнына және белгілі бір салт-жоралғыға байланысты қалыптасқан. Қазақтың шапаны, камзолы, сәукелесі, тақиясы, бөрігі, тымағы, кимешегі, көйлегі мен белдігі – ұлттық киім мәдениетінің сан қырлы үлгілері. Олардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі, қолданылу мақсаты және тарихи маңызы бар. Мәселен, шапан – қазақтың дәстүрлі киімдерінің ішіндегі ең кең тараған әрі қадірлі үлгілерінің бірі. Ол күнделікті тұрмыста да, салтанатты жиындарда да пайдаланылған. Шапан жабу арқылы құрмет көрсету, сыйлы қонаққа тарту жасау сияқты дәстүрлер халқымыздың қонақжайлығы мен сыйластыққа негізделген дүниетанымын айқындайды.
Камзол мен көйлек те қазақ әйелдерінің дәстүрлі киім мәдениетінде ерекше орын алады. Камзолдың пішімі, жағасы, өңірі мен әшекейлері оның сәндік сипатын айқындаған. Ал ұлттық көйлектердің үлгілері аймақтық ерекшеліктерге, заман талабына және тұрмыстық қажеттіліктерге қарай өзгеріп отырған. Әйелдер киімінде кесте, зер, ою-өрнек пен түрлі әшекейлер кеңінен қолданылып, киімнің көркемдік мәнін арттырған. Қазақтың ұлттық киімдері туралы сөз болғанда, сәукеленің орны бөлек. Ол – ұзатылатын қыздың сән-салтанатын айшықтайтын, халқымыздың үйлену дәстүрімен тығыз байланысты бас киім. Сәукеле жасау үлкен шеберлікті талап еткен. Оның әшекейленуі, қолданылған материалдары мен безендірілуі дәстүрлі қолөнердің жоғары деңгейін көрсетеді. Сәукеле – жай ғана киім емес, ұрпақ жалғастығы, отбасын құру, жаңа өмір кезеңіне қадам басу секілді ұғымдармен сабақтасқан мәдени жәдігер. Ер азаматтардың бас киімдері де ұлттық киім мәдениетінің маңызды бөлігі саналады. Тақия, бөрік, тымақ секілді бас киімдер ауа райына бейімделіп жасалып, әртүрлі материалдардан тігілген. Әсіресе тымақтың қыс мезгіліндегі қолайлылығы қазақ халқының табиғат жағдайына бейімделген тұрмыс тәжірибесін көрсетеді. Бас киімдердің пішіні мен әшекейленуінде де көркемдік талғам мен шеберлік ұштасқан. Ұлттық киімнің ерекшелігін танытатын негізгі белгілердің бірі – ою-өрнек. Қазақтың қошқармүйіз, тұмарша, ирек, құсқанаты және басқа да өрнек түрлері халықтың көркемдік дүниетанымын бейнелейді. Ою-өрнектер киімнің сәнін келтіріп қана қоймай, дәстүрлі қолөнердің дамуы мен ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан шеберлік мектебінің айғағы болып табылады. Әр өңірде қалыптасқан өрнек салу тәсілдері мен киім тігу дәстүрлері қазақ мәдениетінің бай әрі алуан түрлі екенін көрсетеді.
Ұлттық киімдердегі түс үйлесімі, матаның сапасы, тігістің нақтылығы мен әшекейдің үйлесімді орналасуы да ерекше мәнге ие. Шеберлер киімнің әдемілігімен қатар, оның қолайлылығына, беріктігіне және күнделікті тұрмысқа жарамдылығына назар аударған. Бұл – халқымыздың сұлулықты өмір қажеттіліктерімен ұштастыра білгенін көрсететін ерекшелік. Дәстүрлі киім жасау өнері арқылы ата-бабаларымыздың тәжірибесі, еңбек мәдениеті және шығармашылық қабілеті бүгінгі күнге жетті. Ұлттық киімдерді насихаттау – тек тарихи үлгілерді көрсету немесе мерекелік шараларда киіп шығумен шектелмейді. Оның түпкі мақсаты – киімнің тарихын, мәдени маңызын, жасалу ерекшеліктерін және халықтың рухани өмірімен байланысын түсіндіру. Жас ұрпақ ұлттық киімнің атауларын ғана емес, олардың қандай жағдайда қолданылғанын, қандай материалдардан тігілгенін, қандай қолөнер тәсілдері пайдаланылғанын да білуі керек. Сонда ғана ұлттық киімге деген қызығушылық терең мәдени түсінікке ұласады. Бұл бағытта кітапханалардың, музейлердің, мәдениет үйлерінің, білім беру ұйымдарының және шығармашылық ұжымдардың атқаратын қызметі зор. Кітап көрмелері, этнографиялық экспозициялар, ұлттық киімдер көрсетілімі, шеберлік сабақтары, танымдық кездесулер мен мәдени кештер халық мұрасын кеңінен танытуға мүмкіндік береді. Осындай шаралар арқылы көрермендер дәстүрлі киім үлгілерін көзбен көріп қана қоймай, олардың шығу тарихы мен ерекшеліктері туралы мағлұмат алады. Ал қолөнер шеберлерімен кездесулер ұлттық киім жасау өнерінің қыр-сырын түсінуге жол ашады. Әсіресе мектеп оқушылары мен жастар арасында ұлттық мәдениетті насихаттаудың маңызы жоғары. Өйткені ұлттық құндылықтарға деген құрмет бала кезден қалыптасады. Оқушыларға арналған танымдық сабақтар, ұлттық киімдер тарихына байланысты жобалар, дәстүрлі ою-өрнек жасау үйірмелері мен этнографиялық көрмелер олардың туған халқының мәдениетіне деген қызығушылығын арттыра алады. Мұндай жұмыстар жас ұрпақтың шығармашылық қабілетін дамытып, тарихи мұраға жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді. Қазіргі уақытта ұлттық киімдерге деген қызығушылықтың артуы да қуантады. Дәстүрлі киім элементтері күнделікті сән үлгілерінде, сахналық костюмдерде, заманауи дизайнерлік топтамаларда жиі қолданылып жүр. Ұлттық нақыштағы камзолдар, ою-өрнекпен безендірілген киімдер, заманауи үлгіде тігілген шапандар мен бас киімдер мәдени мұраның жаңа сипатта дамуына мүмкіндік беруде. Бұл үрдіс дәстүр мен жаңашылдықтың өзара үйлесім таба алатынын көрсетеді. Дегенмен ұлттық киімді заманауи үлгіде ұсыну барысында оның тарихи сипаты мен мәдени ерекшеліктерін ескерген жөн. Ұлттық ою-өрнектерді орынсыз қолданбай, олардың мағынасын түсіну, дәстүрлі киімдердің пішіні мен жасалу тәсілдерін зерттеу маңызды. Сондай-ақ әртүрлі өңірлерге тән киім үлгілерін ажыратып, олардың ерекшеліктерін дұрыс көрсету ұлттық мәдениеттің байлығын тереңірек танытуға көмектеседі. Осылайша ұлттық киім сәндік бұйым деңгейінде ғана қалмай, тарихи жады мен мәдени сабақтастықтың белгісі ретінде бағаланады. Рухани құндылықтарды сақтауда отбасының да орны ерекше. Баланың ұлттық мәдениетке деген көзқарасы ең алдымен отбасында қалыптасады. Ата-әжелердің өнегелі әңгімелері, отбасылық дәстүрлер, ұлттық мерекелерге қатысу, үлкендерден бата алу және туған жердің тарихын білу жас ұрпақтың рухани дүниесін байытады. Үйдегі сандықта сақталған әжелердің камзолы, аталардың шапаны немесе бұрынғы кезеңнен қалған қолөнер бұйымдары да отбасылық тарихтың бір бөлігі бола алады. Мұндай жәдігерлерді сақтап, олардың тарихын кейінгі ұрпаққа жеткізу – мәдени мұраға деген құрметтің көрінісі. Ұлттық киім мен салт-дәстүр бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар. Себебі дәстүрлі киімдер көптеген ғұрыптық рәсімдерде, мерекелерде және қоғамдық жиындарда қолданылып, халықтың мәдени болмысын танытқан. Мәселен, үйлену тойындағы киім үлгілері, ұлттық мерекелерде киілетін шапандар мен камзолдар, өнер адамдарының сахналық киімдері халықтың тарихи жады мен көркемдік талғамын бүгінгі күнмен байланыстырады. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық киімді насихаттау – салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты және рухани құндылықтарды кешенді түрде таныту деген сөз. Ұлттық мұраны жаңғырту ісінде белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, этнограф ғалым Өзбекәлі Жәнібековтің еңбегі айрықша орын алады. Ол қазақ халқының мәдени мұрасын сақтау, тарихи жәдігерлерді зерттеу, ұлттық дәстүрлерді жаңғырту және халықтың мәдени санасын көтеру бағытында елеулі еңбек сіңірді. Оның қызметі ұлттық өнер мен дәстүрге деген құрметті арттырып, тарихи мұраны келешек ұрпаққа жеткізудің маңызын көрсетті. Өзбекәлі Жәнібековтің өмір жолы ұлттық құндылықтарды сақтау ісінің тек өткенді еске алумен шектелмейтінін дәлелдейді. Ол мәдени мұраны зерттеу, жинақтау, насихаттау және оны қоғамдық өмірге қайта енгізу арқылы ұлттық жадыны жаңғыртуға үлес қосты. Мұндай тұлғалардың еңбегін таныту арқылы жас ұрпақ мәдени мұраны сақтау бір адамның немесе бір мекеменің ғана міндеті емес, бүкіл қоғамға ортақ жауапкершілік екенін түсінеді. Ұлттық киімдер мен этнографиялық жәдігерлерді музейлерде сақтау, ғылыми тұрғыдан зерттеу және халыққа кеңінен таныстыру да осы сабақтастықтың маңызды бөлігі. Музей қорларындағы көне киімдер, зергерлік бұйымдар, тұрмыстық заттар мен музыкалық аспаптар халқымыздың өмір салты туралы құнды мәлімет береді. Әрбір жәдігер белгілі бір кезеңнің мәдениетін, адамдардың тұрмысын, еңбек дағдыларын және эстетикалық талғамын түсінуге мүмкіндік жасайды.
