Түркістан – қазақ халқының сан ғасырлық тарихы мен рухани болмысы тоғысқан, ұлттық құндылықтарымыздың алтын арқауын сақтап келе жатқан қасиетті мекен. Бұл шаһардың әрбір көшесі мен көне ғимараты, әрбір тарихи орны мен мәдени нысаны ұлт жадындағы айрықша кезеңдерден сыр шертеді. Сондықтан Түркістанда өткен әрбір мәдени іс-шараның мәні де, маңызы да ерекше. Өйткені мұнда тарихты тану – өткенді еске алумен ғана шектелмей, бүгінгі ұрпақтың ұлттық санасын қалыптастырып, болашаққа бағыт-бағдар берудің маңызды тетігіне айналады. Осы бағытта Түркістан облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Түркістан төрінде ұлттық мұра» жобасы аясында «Бабалар ізімен: тарихи оқиғалар мен тұлғалар» атты көшпелі көрменің ашылуы – рухани өміріміздегі тағылымды шаралардың бірі болды. Мәдени шара Түркістан қаласындағы Қолөнершілер орталығының көрме залында ұйымдастырылып, Саттар Ерубаев атындағы әдеби-мәдени музейі мен «Міртемір» атындағы әдебиет музейінің бірлескен жұмысы негізінде жүзеге асуда. Көрменің мазмұны қазақ халқының тарихи жадын жаңғыртып, ел басынан өткен маңызды кезеңдерді, ұлттың рухани дамуына үлес қосқан тұлғалардың өмірі мен шығармашылығын кеңінен таныстыруға бағытталған. Көрме атауының өзінде үлкен мән бар. «Бабалар ізімен» деген ұғым – ұрпақ пен ұрпақты жалғайтын рухани көпір. Бабалардың жүріп өткен жолы, елдік жолындағы күресі, азаттықты аңсаған арманы, білім мен ғылымға, әдебиет пен өнерге қалдырған мұрасы – бүгінгі ұрпақ үшін баға жетпес өнеге. Қазақ халқының тарихы – тек белгілі бір даталар мен оқиғалардың жиынтығы емес. Ол – халықтың тағдыры, елдің болмысы, ұлттың рухы. Тарихта аты қалған тұлғалардың әрқайсысы өз дәуірінің ғана емес, кейінгі ұрпақтың да рухани бағдаршамына айналды. Сол себепті тарихи тұлғалардың өмірін зерделеу арқылы жас ұрпақ елдік пен ерліктің, білім мен еңбекқорлықтың, отансүйгіштік пен адамгершіліктің мәнін терең түсіне алады. Көшпелі көрменің басты ерекшелігі – тарихи жәдігерлер мен құнды деректердің көпшілікке тікелей ұсынылуында. Экспозициядан музей қорларында сақталған жәдігерлер, архивтік фотосуреттер, сирек кездесетін құжаттар мен кітаптар, тарихи-танымдық материалдар орын алған. Сонымен бірге қазақ әдебиеті мен мәдениетінде өзіндік орны бар Саттар Ерубаев пен Міртемірдің өмірі мен шығармашылық жолына қатысты құнды дүниелер көпшілік назарына ұсынылған. Саттар Ерубаев – қысқа ғұмырында қазақ әдебиетіне өшпес із қалдырған дарынды қаламгер. Оның шығармаларынан жастықтың жалынды үні, ел болашағына деген сенім, білімге, еңбекке, ізденіске деген ұмтылыс байқалады. Жазушының әдеби мұрасы – жас ұрпақты жігерлендіретін, өмірге жауапкершілікпен қарауға үндейтін рухани қазына. Ал Міртемір – түркі дүниесінің әдеби-мәдени кеңістігінде өзіндік қолтаңбасы бар көрнекті тұлға. Оның шығармашылығы халықтың тарихы мен рухани дүниесін, туған жерге деген сүйіспеншілікті, адам мен қоғам арасындағы байланысты терең бейнелеуімен ерекшеленеді. Екі қаламгердің шығармашылық мұрасын бір кеңістікте таныстырудың өзі қазақ пен өзбек халықтарының ортақ тарихи-мәдени байланыстарының тереңдігін көрсетеді. Көрме залында ұсынылған қаламгерлердің жеке заттары да келушілер үшін айрықша қызығушылық тудырады. Себебі кітаптан оқылған тарихи дерек пен музейде көзбен көрген жәдігердің әсері бөлек. Жеке заттар белгілі бір дәуірдің тынысын сезінуге, тұлғаның өмір жолын жақынырақ тануға мүмкіндік береді. Мұндай дүниелер тарихты құрғақ дерек емес, адам тағдыры арқылы түсінуге жол ашады. Түркістан – руханияттың ордасы. Қазақ хандығының тарихында айрықша орын алатын бұл шаһар ғасырлар бойы ғылым мен білімнің, дін мен мәдениеттің, әдебиет пен өнердің маңызды орталығы болып келді. Қожа Ахмет Ясауи мұрасы арқылы Түркістанның рухани беделі күллі түркі әлеміне танылды. Осы қасиетті топырақта өткен әрбір мәдени бастама ұлттық құндылықтарды дәріптеуге, тарихи сананы күшейтуге және рухани сабақтастықты сақтауға қызмет етеді. Бүгінде Түркістанның тарихи-мәдени әлеуетін жаңа деңгейде танытуға ерекше мән беріліп келеді. Қалада музейлердің, кітапханалардың, мәдениет үйлерінің, қолөнер орталықтарының және басқа да рухани-ағартушылық нысандардың қызметі жанданып, тарихи мұраны көпшілікке таныстырудың жаңа мүмкіндіктері қалыптасуда. Бұл жұмыстардың барлығы бір мақсатқа – ұлттық мәдениетті сақтау, оны заманауи форматта насихаттау және келер ұрпаққа аман жеткізуге бағытталған. «Бабалар ізімен: тарихи оқиғалар мен тұлғалар» көрмесі де осы үлкен рухани міндеттің бір бөлігі. Көшпелі көрменің Түркістан қаласында ұйымдастырылуы оның мазмұнын одан әрі тереңдете түседі. Себебі тарихы терең, тағылымы мол қалада өткен мұндай шаралар келушілерді өз халқының өткені туралы ойлануға, ұлттық құндылықтарға жаңаша көзқараспен қарауға жетелейді. Ұлттық құндылық дегеніміз – тек тарихи жәдігерлерді сақтау ғана емес. Ол – ана тілімізді құрметтеу, ұлттық әдебиетімізді оқу, дәстүрімізді дәріптеу, ата-бабадан жеткен салт-сананы заман талабына сай жалғастыру, туған жердің тарихын білу, елге адал қызмет ету. Мұның барлығы адамның ұлттық болмысын қалыптастыратын рухани негіздер. Әсіресе жас ұрпақ үшін тарихи жадының маңызы зор. Жаһандану дәуірінде түрлі мәдениеттер мен ақпараттық ағымдар қатар дамып жатқан уақытта өз болмысын сақтаған ұлт қана өзінің ерекшелігін жоғалтпайды. Сондықтан жастардың туған елінің тарихын, ұлттық мәдениетін, әдебиеті мен өнерін білуі – уақыт талабы. Тарихын білмеген ұрпақтың болашағы бұлыңғыр. Өткенін таныған ұрпақ қана бүгінін бағалап, ертеңіне нық қадам жасайды. Осы тұрғыдан алғанда музейлердің қызметі ерекше. Музей – өткен мен бүгінді жалғайтын рухани көпір. Оның төрінде сақталған әрбір жәдігер – белгілі бір кезеңнің куәсі, әрбір құжат – тарихтың айғағы, әрбір фотосурет – уақыттың таңбасы. Музейдегі құндылықтарды сақтау – тек мамандардың міндеті емес, ол бүкіл қоғамға ортақ жауапкершілік. Себебі тарихи мұра – бір ұрпаққа ғана тиесілі дүние емес. Ол атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын ұлттық аманат. Көрме экспозициясынан қазақ және өзбек халықтарының ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи-мәдени әрі рухани байланыстарын айғақтайтын материалдардың орын алуы да ерекше мәнге ие. Түркі халықтарының тарихында ортақ мәдени кеңістік, салт-дәстүр, әдебиет пен өнер, сауда-саттық және рухани байланыстар маңызды орын алады. Қазақ пен өзбек – тағдыры мен тарихы сабақтас, көрші отырған бауырлас халықтар. Екі ел арасындағы мәдени байланыстардың тамыры тереңде жатыр. Түркістан өңірінің тарихи тұрғыдан алғанда Орталық Азия өркениетімен тығыз байланыста дамуы мұндай көрмелер арқылы кеңінен таныла түседі. Осындай тарихи және мәдени байланыстарды насихаттау – халықтар арасындағы өзара түсіністік пен достықты нығайтудың маңызды жолы. Ортақ тарихты құрметтеу арқылы біз ортақ құндылықтарды да бағалаймыз. Ал мәдениет пен руханият – елдер арасындағы достықтың ең берік көпірлерінің бірі. Көрменің тағы бір маңызды қыры – тарихи тұлғалардың мұрасын қазіргі қоғаммен байланыстыра отырып көрсетуі. Бүгінгі жасқа Саттар Ерубаевтың шығармашылығы қандай ой салады? Міртемірдің әдеби мұрасынан қандай тағылым алуға болады? Бабалардың өмір жолы қазіргі қоғамға қандай құндылықтарды ұсынады? Осындай сауалдарға жауап іздеу арқылы көрме жай ғана экспозиция емес, ойлануға мүмкіндік беретін рухани алаңға айналады. Қазіргі таңда ұлттық тарихқа деген қызығушылықтың артуы – заңды құбылыс. Өйткені өз тарихын таныған сайын адам өзінің кім екенін, қандай халықтың өкілі екенін, қандай мәдени ортадан шыққанын тереңірек түсінеді. Ұлттық сана да осындай танымнан қалыптасады. Түркістандағы рухани-мәдени шаралардың басты ерекшелігі – тарихи мұраны бүгінгі күннің сұранысымен ұштастыра білу. Өткенді дәріптеу – тек өткенге көз тігу емес, болашақты бағдарлау. Бабалардың өнегесін бүгінгі өмірмен сабақтастыра отырып, жас ұрпаққа білім, еңбек, жауапкершілік, отансүйгіштік, бірлік және адамгершілік құндылықтарын жеткізу – мәдениет саласының маңызды міндеттерінің бірі.
Бұл ретте «Бабалар ізімен» көрмесінің тәрбиелік маңызы айрықша. Көрме жастарды туған жер тарихын білуге, тарихи тұлғалардың өмірінен сабақ алуға, ұлттық әдебиет пен мәдениетке қызығушылық танытуға шақырады. Тарихи сана – ұлттың рухани иммунитеті. Ол қалыптасқан жерде елдік мүдде берік болады. Өз тарихын құрметтеген адам туған жерін де, елін де қадірлейді. Ұлттық мәдениетті бағалаған ұрпақ оны келесі буынға жеткізуге жауапкершілікпен қарайды. Түркістанның рухани орталық ретіндегі мәртебесі осындай мәдени бастамалар арқылы одан әрі нығая береді. Қалаға келген қонақтар мен тұрғындардың тарихи мұрамен танысуы, музейлерге баруы, әдеби-мәдени шараларға қатысуы – ұлттық тарихымызды кеңінен насихаттаудың тиімді жолы. Мәдениет – қоғамның рухани айнасы. Ал тарих – сол айнаның негізі. Екеуі қатар дамығанда ғана ұлттың рухани кеңістігі байиды. Сондықтан тарихи-өлкетану музейлерінің, әдеби музейлердің, мәдениет ұйымдарының атқарып отырған жұмысы – қоғамдық маңызы зор еңбек. «Түркістан төрінде ұлттық мұра» жобасының аясында ұйымдастырылып отырған бұл көрме де ұлттық мұраны ел жадында жаңғыртуға бағытталған маңызды бастама ретінде бағалы. Мұндай жобалар тарихи құндылықтарды бір ғана музей қабырғасында қалдырмай, халыққа жақындатып, түрлі ортада таныстыруға мүмкіндік береді.
Көшпелі көрме форматының өзі тарихи мұраны кең аудиторияға жеткізудің тиімді жолы. Әртүрлі елді мекендер мен мәдени кеңістіктерге жол тартқан жәдігерлер мен құнды материалдар жаңа көрермендермен қауышып, тарихымыздың сан қырын таныстыруға мүмкіндік береді. Ұлттық мұра – өткеннің ескерткіші ғана емес, бүгінгі ұрпақтың рухани тірегі. Оны сақтау үшін тарихты білу аз, оны жүрекпен сезіну қажет. Әрбір жас өз елінің тарихына қызығып, тарихи тұлғалардың еңбегін зерттеп, олардың елге қызмет ету үлгісінен тағылым алса, бұл – ұлттық рухтың нығайғаны. Түркістанда осындай мәдени жобалардың жүзеге асуы – қала өміріндегі рухани серпілістің көрінісі. Мұнда тарихи орындар ғана емес, ұлттық өнер, әдебиет, қолөнер, музей ісі мен мәдени-ағартушылық бағыттар да өзара сабақтасып, біртұтас рухани кеңістік қалыптастырып келеді. Бүгінгі ұрпаққа бабалардан қалған ең үлкен аманаттың бірі – елдікті сақтау. Ал елдік ең алдымен тарихи жадыдан басталады. Өз тарихын білген ұрпақ елдің қадірін түсінеді. Өз мәдениетін құрметтеген ұрпақ ұлттық болмысын сақтайды. Өз тілін, әдебиетін, өнерін бағалаған ұрпақ рухани тұрғыдан мықты болады.
Сондықтан «Бабалар ізімен: тарихи оқиғалар мен тұлғалар» көрмесін тек мәдени шара деп қарастыру аздық етеді. Бұл – тарихи сананы жаңғыртуға, ұлттық құндылықтарды дәріптеуге, әдеби мұраны насихаттауға, жастардың бойына отансүйгіштік сезім қалыптастыруға бағытталған маңызды рухани бастама. Көрме арқылы өткен дәуірдің тынысы, тарихи тұлғалардың өмір жолы, әдеби мұраның құндылығы және қазақ пен өзбек халықтарының мәдени сабақтастығы бір арнада тоғысып отыр. Бабалар қалдырған із – уақыт өткен сайын өшпейтін із. Оны жаңғырту – біздің парызымыз. Өйткені бүгінгі бейбіт өмір, ұлттық мәдениетіміздің өркендеуі, рухани мұрамыздың сақталуы – талай буынның еңбегі мен аманатының жалғасы. Түркістан төрінде ұйымдастырылған бұл көрме – сол аманатқа деген құрметтің нақты көрінісі. Тарихын таныған, мәдениетін қастерлеген, рухани мұрасын бағалаған елдің болашағы да баянды болмақ.
Ұлттық тарихты ұлықтау – өткенді мадақтау ғана емес, болашаққа жол сілтеу. Бабалардың өнегесін бүгінгі ұрпақтың санасына сіңіру – елдігімізді нығайтады. Ал Түркістан секілді тарихы терең шаһарда мұндай игі бастамалардың жалғасын табуы – ұлттық руханиятымыздың дамуына қосылған маңызды үлес. «Бабалар ізімен» атты көрме – тарих пен тағылымды, әдебиет пен руханиятты, мәдениет пен ұрпақ тәрбиесін бір арнаға тоғыстырған мәнді жоба. Ол келушілерге құнды жәдігерлерді таныстырып қана қоймай, әрбір адамды өзінің ұлттық тамырына үңілуге, ата-баба тарихын құрметтеуге, ел болашағына жауапкершілікпен қарауға үндейді. Түркістан төріндегі бұл рухани бастама – ұлттық мұрамыздың қадірін арттырып, тарихи жадымызды жаңғыртып, елдік санамызды бекемдей түсетін тағылымды мәдени кеңістік болмақ.
